Dennis the paintball poet

Ik lig sinds half december in de lappenmand. Dankzij een reeks amandelontstekingen is 2013 voor mij nog niet echt begonnen. Zo miste ik tot mijn grote verdriet het poëziebal. Althans: in den lijve – want in de geest was ik wel aanwezig (waarover later vast wel meer). Voor één iemand maakt mijn gezondheid een uitzondering: op 20 januari mocht ik, tussen twee koortsperioden door, Dennis Gaens toespreken ter ere van het afscheid van zijn stadsdichterschap en op 21 februari was ik, op de been gehouden door antibiotica, één van de sprekers bij de bundelpresentatie van zijn nieuwe bundel schering en inslag. Hieronder de tekst die ik uitsprak.

* * *

Ik wil deze bijzondere avond graag beginnen met een gebed. Een Ethiopisch koffiegebed, wel te verstaan. Daarna zal ik, langs allerlei omwegen, betogen dat het van het grootste belang is, dat schering en inslag zo snel mogelijk in het Ethiopisch vertaald wordt.

Laten we bidden.

Kajaba jabana jabamit yarabi sijabada.

Dennis en ik kennen elkaar nu twee jaar. Dat is iets minder dan één bundel. Eigenlijk zouden we de tijd weer moeten gaan meten in bundels.

Het aardige is, dat ik éérst de bundel leerde kennen en toen pas de jongen met die pet, die achterop de bundel stond. Eerst de ik uit ik in mijn mensen en toen pas hij daar. Vaak leer je eerst iemand kennen en weet je daarna niet meer of de waardering voor wat hij maakt los kan staan van je waardering voor de persoon. Maar ik kan dus oprecht zeggen dat ik fan ben.
Want dat was ik meteen. Ik en mijn mensen trof me. Waarom laat zich niet in één zin zeggen. Het had er in ieder geval mee te maken dat het poëzie was, die op geen enkele manier poëzie probeerde te zijn.

Er bestaan veel misverstanden over poëzie en één van de meest hardnekkige is, dat het iets verhevens is, iets romantisch, iets wat je optilt uit de banaliteit van het dagelijks leven, iets wat vernuftig is en intelligent en iets wat op je afstraalt.
Aan ik en mijn mensen was niets verheven. Het begon niet eens met een hoofdletter. Er kwamen blikjes in voor, ventilatieroosters, pallethout. In plaats van me op te tillen, maakte het me bewust van dat voortdurende contact tussen mijn voetzolen en de grond waar ik op stond. Het ging over een wereld die de mijne had kunnen zijn. Ja: er zat bravoure in, maar ook berusting, relativeringsvermogen en mededogen. Dat allemaal met de beide benen op de grond. Niet vanuit de hemel en gewoon aan onze eigen kant van de horizon.

Over horizon gesproken. Er gaat het verhaal dat Frank Tazelaar tijdens een poëzieavond ooit heeft gezegd: “Als ze nou nog één keer einder zeggen, ga ik een broodje bal halen.” Ik moet vaak juichen als Frank Tazelaar iets over poëzie zegt. Ik hou wel van die nuchtere poëtica, die ik in de rest van dit betoog de poëtica van het broodje bal zal noemen.

Zo’n broodje bal zou perfect in Dennis’ poëzie passen. En áls het in een gedicht zou voorkomen, dan zou het een broodje bal met zeggingskracht zijn. Een broodje bal met beeldend vermogen. Een broodje bal dat de essentie van het gedicht in één keer in achter je ogen plant. Kortom: een bijzonder smakelijk broodje bal, of in ieder geval één die je nog lang zal heugen.

Nadat ik de ik uit ik en mijn mensen had leren kennen, leerde ik ook Dennis kennen. Ik herinner me nog goed dat we op het terras van de LUX zaten. Dennis had net een live-gedicht geschreven bij LUX Live en ik was komen kijken. De kat uit de boom – want ik was gevraagd om ook een keer zoiets te doen. En dat vond ik natuurlijk eng.

Ik vind alles een beetje eng. Ik ben een soort Dave.

Ik vond het toen zelfs nog een beetje eng om samen met Dennis op een terras te zitten. Hoe je het ook wendt of keert, Dennis is nou eenmaal iemand met een podium-persoonlijkheid – ook als er in de verste verte geen podium te bekennen is. Soms is hij een heel klein beetje Luuk.

Ik denk dat Dennis het meest aan het woord was. Wat me vooral is bijgebleven is, hoe hij sprak over de kritiek op ik en mijn mensen. De negatieve kritieken ging er allemaal over, dat de bundel teveel tegen het proza aanleunde. “Dat daar zoveel over gevallen wordt, betekent dat daar iets zit,” zei Dennis. “En dus gaat mijn volgende bundel nog meer tegen het proza aanleunen.” Bepaald geen Dave-redenering.

Zo maakte ik twee keer kennis met Dennis – en was ik twee keer onder de indruk.

Ik heb in mijn leven één keer gepaintballd. Met collega’s. Dat is echt één van de grootste nadelen van een kantoorbaan: als je iets leuks met je collega’s gaat doen, ga je iets verschrikkelijks doen. Schrijvers gaan nooit met elkaar paintballen. Die gaan gewoon lekker zuipen. Om met je collega’s te mogen zuipen moet je eerst paintballen, of karten.
Maar goed: ik heb in mijn hele leven maar één keer hoeven paintballen, dus waar zeur ik over? En ik was binnen tien tellen dood. Het eerste schot dat mij trof was precies tussen mijn ogen. Ik probeerde achter mijn verschansing vandaan te kijken waar de vijand was. Mijn masker zat onhandig over mijn bril heen: ik zag niks. Maar er was dus wel iets. Dat bleek uit de harde knal die volgde. Mijn hoofd sloeg een beetje achterover. Daarna was de wereld gehuld in eierstruif.

Waarom vertel ik dit? Omdat Dennis’ gedichten, en vooral ook die in schering in inslag, snapshots zijn, die hij perfect getimed precies tussen je ogen schiet. Lotte drinkt kraanwater uit maatbekers. Bam!

Als The Who ooit nog eens een nieuwe rockopera wil schrijven heb ik wel een suggestie. Het volgende gedicht heet De Gangmaker, maar het had ook best Dennis the paintball poet kunnen heten.

De Gangmaker

Hij zet zijn knie op slot, laat zijn rechterarm zakken,
hand op holsterhoogte, palm naar boven.

Vlak voor het scherpschot nog één laatste
weging van de verfpatronen.

Hij gaat meestal direct voor de hypofyse. Zijn mensen
herken je aan dat merkteken, midden tussen de ogen.

Hij is die jongen die op de dansvloer meisjes
uitlicht met zijn stroboscoop, liefhebber

van sloopkogels en voorhamers. Aan het eind van het
feest gaat hij altijd op zoek naar de draagmuur.

Onze discussies over de vraag of wat hij wil wel kan,
zetten wij dan even buiten voort.

En wat wilde hij nou precies? Nog meer tegen het proza aanleunen. Een bundel met personages. In de loop van de afgelopen jaren leerden we Lotte kennen, Luuk, Dani, Dave. Een bundel met een verhaal, een ontwikkeling, maar verteld in poëtische snapshots. Kan dat?

Dit is het punt in mijn verhaal, waar ik heel graag iets hyperintelligents zou zeggen. Iets vernuftigs. Iets wat op me afstraalt. Nou is het probleem dat ik geen literatuurwetenschappen heb gestudeerd, maar natuurkunde. Ik zou het atoommodel van Thompson erbij kunnen halen, of een paar leuke Fourier-transformaties, maar daar kom ik in dit geval niet ver mee.

Gelukkig is er Wikipedia.

En daar kwam ik de driehoek van Petersen tegen. Een driehoek die aan de hand van drie keer twee tegengestelde begrippen de epiek, de lyriek en de dramatiek van elkaar onderscheidt. De begrippen zijn: monoloog versus dialoog, bericht versus uitbeelding en toestand versus handeling. Mijn huiswerk voor jullie is: neem een blaadje, knip daar de driehoek van Petersen uit, lees schering en inslag en kijk vervolgens wat er overblijft van die driehoek. Is dit: a) nog steeds een driehoek, maar dan Fourier-getransformeerd, b) een prop papier, of c) een vliegtuigje?

Als je met de draagmuren van de driehoek van Petersen begint te fukken, gebeuren er bijzondere dingen. Als je tegen het proza aan probeert te leunen komt opeens ook de dramatiek in beeld.
Naast de verhaallijnen van de personages in schering en inslag zijn er ook meer algemene gedichten. Het is dit of doodgaan. Locals. Met vertrouwen, vrienden en hamers. Tot de laatste lantaarn een schijnwerper is geworden. Als de storm thuiskomt. Sommige van die gedichten kende ik al. In de context van de bundel gebeurt er iets bijzonders met ze. Hun zeggingskracht neemt toe. Ze zwellen aan tot het koor in een opera. Dennis the paintball poet.

Het antwoord op de vraag of wat hij wil wel kan is wat mij betreft dus: ja. En toch valt of staat de bundel bij de kracht van de individuele gedichten. En, wat Dennis ook met de draagmuren gedaan heeft, de bundel valt niet – hij stáát. Dennis zou Dennis niet zijn als hij niet ergens in de bundel het woord “einder” had gebruikt. En toch voldoet de bundel in alle opzichten aan de poëtica van het broodje bal.

Laat ik dat illustreren aan de hand van mijn favoriete broodje bal uit schering en inslag. De verhaallijn van Dani is de meest afgeronde van de bundel: ze danst, ze valt, ze komt in een kliniek terecht en in het prachtige verhaal Fucking sokken, dat net buiten de bundel valt, komt ze ook weer thuis.
In hoe goed we eruit zien als we onszelf nergens mee vergelijken wil de ik Dani helpen om weer op te staan. Maar hij krijgt geen grip op haar – ze zal het toch echt zelf moeten doen. Hij probeert haar op te beuren, maar het lukt niet.
Het is een herkenbare situatie: iedereen heeft waarschijnlijk wel eens zo’n moeilijk gesprek gevoerd. Lange stiltes. Staren naar het tafelblad.
De ik wil Dani activeren, is bezorgd en zorgzaam en toch is dat allemaal volstrekt ontoereikend.

Aan het eind van het gedicht wordt dit alles in één ijzersterk beeld samengebald:

Die dingen zeg ik terwijl in de keuken alweer een pot koffie afkoelt.

Bam!

Geen einder. Geen diepdonkere wateren. Geen sterrenhemels of, godbetert, dubbelsterren.

Nee: een pot koffie die afkoelt. Een verdomd sterke pot koffie.

Als dat geen broodje bal is dan weet ik het niet meer.

De pot koffie brengt ons terug naar Ethiopië. Kajaba jabana jabamit yarabi sijabada betekent zoveel als: O Lord, the coffee pot is not great, you are great. Er is duidelijk nog veel missiewerk te doen in naam van de poëtica van het broodje bal. Vanavond lijkt me de ideale gelegenheid om bij de vertegenwoordigers van uitgeverij Van Gennep te bepleiten dat schering en inslag zo snel mogelijk vertaald gaat worden, vooral ook in het Ethiopisch.

Want deze winnaar van de J.C. Bloemprijs 2015 verdient heel veel lezers. Van hier in Nijmegen tot ver achter de einder.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s